ขอนคลาน (Egg Yolk-Egg White): บ้านคลองขุดออกแบบเขตอนุรักษ์ตามศักยภาพจริงของชุมชน

ชาวบ้านคลองขุด จ.พัทลุง อพยพมาจาก อ.สทิงพระ จ.สงขลา ตั้งถิ่นฐานริมทะเลสาบสงขลาตอนบนมานานเกือบ 90 ปี ช่วงปี 2533-2534 ทรัพยากรทางน้ำเสื่อมโทรมรุนแรง รายได้จากการจับสัตว์น้ำต่อวันลดเหลือเพียง 150-200 บาท ชาวบ้านจำนวนมากต้องเลิกอาชีพประมงหันไปรับจ้างก่อสร้างแทน ระหว่างปี 2540-2544 ชุมชนพยายามขยายพื้นที่อนุรักษ์เป็น 450 ไร่ แต่พื้นที่เกินกำลังดูแล การจับสัตว์น้ำผิดกฎหมายเพิ่มขึ้น การบังคับใช้กติกาอ่อนแอลง จนต้องหยุดกิจกรรมอนุรักษ์ไปนานถึง 4 ปี ปี 2556 ชุมชนตัดสินใจถอยกลับมาลดพื้นที่เหลือ 350 ไร่ ซึ่งกลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้การติดตามและบังคับใช้กติกามีประสิทธิภาพขึ้นจริง

ภายใต้โครงการ Sea Guardians ชุมชนออกแบบพื้นที่อนุรักษ์ด้วยตรรกะเชิงพื้นที่ที่เรียกง่าย ๆ ว่า "ไข่แดง-ไข่ขาว" โซนแกนกลาง (ไข่แดง) 340 ไร่ เป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำที่ได้รับการปกป้องเต็มรูปแบบ ส่วนโซนกันชน (ไข่ขาว) 273 ไร่ อนุญาตให้จับสัตว์น้ำเพื่อการยังชีพได้แต่ห้ามใช้เครื่องมือทำลายล้าง มีค่าปรับสูงถึง 5,000 บาทพร้อมยึดอุปกรณ์สำหรับผู้ฝ่าฝืน แต่นับตั้งแต่ตั้งระบบมา ยังไม่มีการเสียค่าปรับแม้แต่ครั้งเดียว สะท้อนว่าความยึดโยงกับชุมชนมีพลังยับยั้งมากกว่าตัวบทลงโทษเอง กลุ่มอาสาสมัครประมง 36 คน (หญิง 21 ชาย 15) ลาดตระเวนตรวจตราพื้นที่เป็นประจำ ซึ่งสัดส่วนผู้หญิงที่สูงสะท้อนการเปลี่ยนแปลงบทบาททางสังคมที่ผู้หญิงก้าวขึ้นมาเป็นผู้พิทักษ์ทรัพยากรและผู้นำชุมชนมากขึ้น