เครือข่ายชุมชนชายฝั่งพิทักษ์ทะเล: ต้นแบบการอนุรักษ์ทะเลไทยที่นำโดยชุมชน (Sea Guardians)

จุดเริ่มต้น

จากข้อมูลที่ชี้ว่าปริมาณสัตว์น้ำเฉลี่ยต่อเรือประมงพื้นบ้านหนึ่งลำลดลงจากราว 13 ตันในปี 2558 เหลือเพียง 3-5 ตันในปี 2564 สมาคมรักษ์ทะเลไทย (Thai Sea Watch Association หรือ TSWA) องค์กรพัฒนาเอกชนที่ทำงานคลุกคลีกับชุมชนประมงพื้นบ้านไทยมาตั้งแต่ทศวรรษ 2523 จึงร่วมกับ ChangeFusion ในฐานะพันธมิตรผู้ร่วมก่อตั้งโครงการ ริเริ่มโครงการ Sea Guardians ขึ้นเป็นโครงการระยะ 3 ปี (ตุลาคม 2567-ตุลาคม 2570) โดยมี ECCA Family Foundation ร่วมเป็นพันธมิตรตั้งแต่จุดเริ่มต้น พร้อมนักวิทยาศาสตร์ทางทะเลอีกหลายท่านเข้าร่วมสมทบ เป้าหมายคือสนับสนุนชุมชนประมงพื้นบ้าน 45 ชุมชนทั่วชายฝั่งภาคใต้ ให้ลุกขึ้นบริหารจัดการทรัพยากรทางทะเลด้วยตนเองผ่านรูปแบบเขตบริหารจัดการทางทะเลโดยชุมชน (LMMA) เพื่อพิสูจน์ว่าการอนุรักษ์ที่นำโดยชุมชนคือเส้นทางที่ยั่งยืนสู่เป้าหมายอนุรักษ์ทะเลโลก "30x30"

สี่กลไกที่ทำงานร่วมกันเป็นวงจร

โครงการขับเคลื่อนผ่านสี่กลไกที่ออกแบบมาให้เสริมกัน ไม่ใช่ทำงานแยกส่วน ได้แก่ การบริหารจัดการ LMMA ที่ให้ชุมชนกำหนดขอบเขต กติกา และระบบติดตามพื้นที่ด้วยตนเอง การพัฒนาความร่วมมือกับหน่วยงานรัฐและภาคีวิชาการผ่านบันทึกข้อตกลง (MOU) ที่ยกระดับกติกาชุมชนให้มีน้ำหนักทางกฎหมายมากขึ้น การพัฒนาเศรษฐกิจฐานทรัพยากรที่ผูกรายได้ชุมชนเข้ากับการอนุรักษ์ และระบบติดตามข้อมูลเชิงวิทยาศาสตร์ที่ให้ชุมชนใช้หลักฐานเชิงประจักษ์ประกอบการตัดสินใจ

จากปีแรก สู่เป้าหมายสามปี

ปีแรกของการดำเนินงาน (2567-2568) โครงการทำงานกับ 15 ชุมชนใน 4 จังหวัดชายฝั่งภาคใต้ ได้แก่ สตูล สงขลา พัทลุง และนครศรีธรรมราช ครอบคลุมพื้นที่ทะเลและชายฝั่งกว่า 24,987 ไร่ ก่อนขยายผลต่อในปีที่สอง (2568-2569) ไปยังอีก 15 ชุมชนใหม่ในสี่จังหวัดเดิม รวมเป็น 30 ชุมชน มุ่งสู่เป้าหมาย 45 ชุมชนภายในปีที่สามตามกรอบเวลาที่ตั้งไว้ตั้งแต่ต้นโครงการ

ตัวเลขผลกระทบข้างต้นมาจากรายงาน Sea Guardians Annual Impact Report 2024-2025 ซึ่งสรุปผลการดำเนินงานปีแรกของโครงการ (ตุลาคม 2567-ตุลาคม 2568)

หมายเหตุด้านข้อมูล: ตัวเลขทั้งหมดสะท้อนสถานการณ์หลังดำเนินงานมาเพียง 1 ปี ช่วงเวลาติดตามผลยังสั้นเกินกว่าจะยืนยันการฟื้นตัวของระบบนิเวศได้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ข้อมูลความหลากหลายชนิดพันธุ์และปริมาณสัตว์น้ำที่เก็บก่อน-หลังในปี 2568 อาศัยเพียง 2 ช่วงเวลาเก็บข้อมูล (เมษายน-พฤษภาคม และกันยายน-ตุลาคม 2568) ซึ่งยังไม่เพียงพอต่อการแยกผลจากฤดูกาล ความพยายามจับสัตว์น้ำ หรือชนิดเครื่องมือประมงที่เปลี่ยนไป ออกจากผลของการบริหารจัดการ LMMA เอง

พื้นที่บริหารจัดการรายจังหวัดมีรายละเอียดต่างกันตามบริบทนิเวศ เช่น สตูลฟื้นฟูหญ้าทะเล 1,500 ไร่และป่าชายเลนกว่า 1,786 ไร่ ขณะที่นครศรีธรรมราชประกาศเขตอนุรักษ์อ่าวท่าศาลา 3,922 ไร่ ตัวเลขรวม 24,987.25 ไร่ จึงเป็นผลรวมของพื้นที่ที่มีขนาดและลักษณะนิเวศต่างกันมาก ไม่ควรตีความว่าเป็นพื้นที่อนุรักษ์เนื้อเดียวกันทั้งหมด

ขยายพื้นที่ปีที่ 2: จาก 15 สู่ 30 ชุมชน

ปีที่สอง (2568-2569) โครงการขยายพื้นที่ทำงานไปยัง 15 ชุมชนใหม่ในสี่จังหวัดเดิม ได้แก่ สตูล (ท่ามาลัย หัวหิน ราไว ทุ่งบุหลัง) สงขลา (บ่อยาง บ่ออิฐ นาทับ ปากช่อง) พัทลุง (เกาะนางคำ บ้านกลาง บางขวน) และนครศรีธรรมราช (เกาะลอย บางปอ เกาะเพชร ปากพญา) รวมเป็น 30 ชุมชน มุ่งสู่เป้าหมาย 45 ชุมชนภายในปีที่สามตามกรอบเวลาเดิมของโครงการ ขณะเดียวกัน 7 ชุมชนเดิมจากปีแรก (ขอนคลาน ตะโละใส ทะเลนอก คลองขุด หน้าทับ ในถุ้ง และสระบัว) จะยังคงได้รับการสนับสนุนต่อเนื่องด้านกิจกรรมเศรษฐกิจและงานวิทยาศาสตร์

ยกระดับคุณภาพการบริหารจัดการ LMMA

จากบทเรียนปีแรกที่พบว่าความเข้าใจเรื่อง LMMA ยังไม่สม่ำเสมอระหว่างชุมชน ทำให้การบังคับใช้กติกาโดยเฉพาะเรื่องเครื่องมือประมงและช่วงปิดอ่าวตามฤดูกาลยังไม่เท่ากัน โครงการวางแผนจัดเวทีทำความเข้าใจ LMMA ร่วมกับหน่วยงานรัฐทั้งระดับตำบลและจังหวัด เพื่อให้กติกาชุมชนสอดคล้องกับกฎระเบียบรัฐมากขึ้น พร้อมปรับแนวทางกำหนดขอบเขต LMMA ให้ยึดตาม "ถิ่นอาศัยสำคัญ" (critical habitat) ที่เชื่อมหลายชุมชนเข้าด้วยกัน แทนการยึดตามกิจกรรมประมงเพียงอย่างเดียว

แก้ปัญหาคอขวดความร่วมมือกับหน่วยงานรัฐ

อำนาจหน้าที่ที่ทับซ้อนกันระหว่าง ทช. กรมประมง และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เป็นอุปสรรคสำคัญที่ทำให้มาตรการร่วมบางเรื่องขาดความสอดคล้อง โครงการจึงวางแผนตั้งคณะทำงาน LMMA ระดับพื้นที่ร่วมกับ ทช. และกรมประมง เพื่อเร่งกระบวนการตัดสินใจที่ทับซ้อนกัน พร้อมกำหนดแผนที่นำทางการรับรองพื้นที่แบบมีกำหนดเวลาชัดเจน (เอกสารพื้นที่-สำรวจ-ประกาศ) เพื่อลดความล่าช้าเชิงระบบ

เสริมความแข็งแรงของกิจการเศรษฐกิจชุมชน

กิจการเศรษฐกิจของชุมชนส่วนใหญ่ยังอยู่ในช่วงเริ่มต้น ทั้งด้านการตลาด การสร้างแบรนด์ และมาตรฐานสินค้า TSWA และ ChangeFusion จึงวางแผนพัฒนาระบบแพลตฟอร์มกลางเพื่อเสริมการเข้าถึงตลาดและการประสานงานระหว่างกิจการชุมชน พร้อมเสริมความแข็งแรงของระบบธรรมาภิบาลกลุ่ม โดยเฉพาะการเงินและบัญชี เพื่อให้กองทุนอนุรักษ์ที่ตกลงกันไว้เกิดขึ้นจริง ไม่ใช่เป็นเพียงข้อตกลงบนกระดาษ

ขยายการติดตามข้อมูลเชิงวิทยาศาสตร์ระยะยาว

เนื่องจากช่วงเวลาติดตามผลของปีแรกสั้นเกินกว่าจะยืนยันแนวโน้มการฟื้นตัวของระบบนิเวศ โครงการจะเสริมศักยภาพชุมชนและเจ้าหน้าที่ภาคสนามด้านวิธีการเก็บข้อมูลและการตีความ พัฒนาคู่มือภาคสนามและชุดเก็บตัวอย่างมาตรฐานเพื่อลดความคลาดเคลื่อนของข้อมูล พร้อมติดตามข้อมูลต่อเนื่องในชุมชนปีแรกให้ครอบคลุมหลายฤดูกาลและหลายปี เพื่อให้ได้ชุดข้อมูลที่แข็งแรงพอสำหรับติดตามการเปลี่ยนแปลงเชิงนิเวศในระยะยาว